Περιβαλλοντική Δικαιοσύνη

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ

Μπορεί η φύση να έχει δικαιώματα;

«Η φύση, ή Πατσαμάμα, στην οποία αναπαράγεται και εκτυλίσσεται η ζωή, έχει αναπόσπαστο δικαίωμα σεβασμού στην ύπαρξή της και στη διατήρηση και ανάπλαση του κύκλου ζωής, της δομής, των λειτουργιών και των εξελικτικών διαδικασιών της. Όλα τα άτομα, οι κοινότητες, τα έθνη και οι λαοί μπορούν να απευθύνονται στις δημόσιες αρχές για την επιβολή των δικαιωμάτων της φύσης. (…)» Αρθ. 71, Κεφάλαιο 7, Δικαιώματα της Φύσης – Σύνταγμα Ισημερινού 2008.

Ο Ισημερινός ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο που συμπεριέλαβε τα δικαιώματα της φύσης στο Σύνταγμά της το 2008. Την επόμενη χρονιά ήταν η σειρά της Βολιβίας. Και τα δύο Συντάγματα ωθήθηκαν από τα κινήματα περιβαλλοντικής δικαιοσύνης. Η περιοχή των Άνδεων έχει επιδείξει τον ακτιβισμό της στην αναγνώριση των δικαιωμάτων της φύσης με προτάσεις στη Λατινική Αμερική και τα Ηνωμένα Έθνη. Το ενδιαφέρον για την αναγνώριση των δικαιωμάτων της φύσης διευρύνθηκε παγκοσμίως τα τελευταία χρόνια σε περιοχές όπως η Ινδία, το Μεξικό, οι ΗΠΑ, το Νεπάλ, η Νέα Ζηλανδία και η Τουρκία, σε εθνικό και τοπικό επίπεδο.

Τα δικαιώματα της φύσης κατοχυρώνουν το δικαίωμα των οικοσυστημάτων και των φυσικών κοινοτήτων (συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων) να υπάρχουν και να διατηρούν τα χαρακτηριστικά τους, χωρίς να θεωρούνται μόνο αγαθά προς εκμετάλλευση. Από αυτή την άποψη, η νομολογία της Γης διαφέρει από την κλασική περιβαλλοντική νομοθεσία, η οποία θεωρεί ότι η φύση είναι άξια προστασίας μόνον όταν βάζει την ανθρώπινη ύπαρξη σε κίνδυνο.

Alessia Romeo – Cies Onlus

Τι είναι η διαγενεακή και η ενδογενεακή δικαιοσύνη;

Η έννοια της διαγενεακής δικαιοσύνης προέρχεται από την πιο γνωστή έννοια της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, αν και μετατοπίζει το βάρος από την ανάπτυξη -μια αρχή που αμφισβητείται όλο και περισσότερο- στη δικαιοσύνη. Ο J.M. Alier πραγματεύεται την οικολογική κατανομή της χρήσης πόρων ή περιβαλλοντικών υπηρεσιών, όπως η βιοποικιλότητα, και φορτίων, όπως η ρύπανση.

Μπορεί να υπάρξει οικολογική κατανομή στον χρόνο (μεταξύ διαφορετικών γενεών) και στον χώρο (μεταξύ διαφορετικών περιοχών στο ίδιο χρονικό διάστημα). Ένα σαφές παράδειγμα αυτού του τύπου κατανομής είναι η πυρηνική ενέργεια. Αποτελεί ένα προνόμιο (εφ’ όσον δεν υπάρχουν ατυχήματα) για τις σημερινές γενιές, το οποίο θα πληρώσουν οι μελλοντικές, με τη μορφή ραδιενεργών αποβλήτων.

Ζωτικής σημασίας είναι και η χρήση των αποθεμάτων άνθρακα ή του προϋπολογισμού του άνθρακα. Σε περισσότερο από έναν αιώνα βιομηχανοποίησης, οι χώρες του Παγκόσμιου Βορρά έχουν εκπέμψει τόσο COστην ατμόσφαιρα, ώστε έχουν περιοριστεί δραματικά τα αποθέματα άνθρακα για τις μελλοντικές γενιές, οι οποίες θα πρέπει να αντιμετωπίσουν αλλαγές που έχουν ήδη ξεκινήσει και είναι μη αναστρέψιμες. Η θεώρηση του ζητήματος με όρους δικαιοσύνης συνεπάγεται, επίσης, αναγνώριση του γεγονότος ότι σήμερα ορισμένα μέρη του κόσμου απολαμβάνουν όλα τα οφέλη της ανάπτυξης (ασφάλεια, άνετη στέγαση, ενέργεια, υψηλό βιοτικό και καταναλωτικό επίπεδο), ενώ άλλα υφίστανται τις συνέπειες, όπως στην περίπτωση των θερμών κλιματικών σημείων, περιοχών που απειλούνται άμεσα από την κλιματική αλλαγή.

Η έννοια της διαγενεακής δικαιοσύνης πρέπει, επομένως, να είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την έννοια της ενδογενεακής δικαιοσύνης. Η πρόκληση για μια πιο ισότιμη κατανομή των φορτίων και των προνομίων ξεκίνησε το 2011 από μια χώρα του Νότου, τον Ισημερινό, με ένα σχέδιο για την προστασία των δασών Yasunì, που αποτελούν αποθήκες βιοποικιλότητας και οξυγόνου για ολόκληρο τον κόσμο, με την προϋπόθεση ότι η παγκόσμια κοινότητα θα μοιραζόταν το φορτίο των χαμένων εσόδων από το μη εξορυγμένο πετρέλαιο.

Αυτό το γενναίο εγχείρημα αντήχησε σε όλο τον κόσμο. Αν και ο Πρόεδρος Κορρέα το αποκάλεσε αποτυχία το 2013 (λόγω της μη εκπλήρωσής του από τα κράτη που συμμετείχαν αρχικά), το εγχείρημα αυτό έδειξε τον δρόμο της πραγματικής διεθνούς αλληλεγγύης για τη δίκαιη και ισότιμη κατανομή κόστους και προνομίων, τώρα και στο μέλλον.

Irene Fisco – Cies Onlus

Περιβαλλοντική Δικαιοσύνη

Η Περιβαλλοντική Δικαιοσύνη, ή ΠΔ, αναφέρεται γενικά στο δικαίωμα των κοινοτήτων και των πολιτών να ζουν σε ένα καθαρό και υγιές περιβάλλον, σύμφωνα με τις επιθυμίες και τον πολιτισμό τους, και χωρίς να βλάπτονται ή να επηρεάζονται από οποιαδήποτε οικονομική ή βιομηχανική δραστηριότητα.

Η ΠΔ είναι μια απάντηση των τοπικών κοινοτήτων και των ακτιβιστών προς την πίεση που δέχονται οι τοπικές περιοχές από τις βιομηχανίες και τις εξορυκτικές δραστηριότητες, όπως τα μεταλλωρυχεία, τα φράγματα, η αποψίλωση των δασών, τα πυρηνικά εργοστάσια, οι αποτεφρωτήρες και οι χώροι απόρριψης αποβλήτων κ.λπ., την άνιση δύναμη στο παγκόσμιο εμπόριο και την έλλειψη δημοκρατίας στο χώρο.

Οι πρώτες που εφάρμοσαν την έννοια της ΠΔ στους καθημερινούς τους αγώνες ήταν οι αφροαμερικανικές και λατινοαμερικανικές κοινότητες της δεκαετίας του 1980, οι οποίες κατήγγειλαν τη ρύπανση και την υποβάθμιση των γειτονιών τους, καθώς και την έλλειψη σωστής απορρύπανσης από τις βιομηχανίες και αποζημιώσεων από τις δημόσιες αρχές.

Οι πρώτες που εφάρμοσαν την έννοια της ΠΔ στους καθημερινούς τους αγώνες ήταν οι αφροαμερικανικές και λατινοαμερικανικές κοινότητες της δεκαετίας του 1980, οι οποίες κατήγγειλαν τη ρύπανση και την υποβάθμιση των γειτονιών τους, καθώς και την έλλειψη σωστής απορρύπανσης από τις βιομηχανίες και αποζημιώσεων από τις δημόσιες αρχές.

Αυτοί επέστησαν την προσοχή στον «περιβαλλοντικό ρατσισμό», τη σχέση μεταξύ ρύπανσης, φυλής και φτώχειας, και έδειξαν πως υποβάλλονταν δυσανάλογα σε επικίνδυνες για το περιβάλλον δραστηριότητες, εξαιτίας των λιγότερων οικονομικών εναλλακτικών τους και της μικρότερης πολιτικής και οικονομικής δύναμης, με αποτέλεσμα να αγνοούνται πολλοί κίνδυνοι που συνδέονται με αυτές τις δραστηριότητες. Σε απάντηση σε αυτό το θέμα, η Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Πολιτειών ορίζει την ΠΔ ως εξής: «Η ίση μεταχείριση και ουσιαστική συμμετοχή όλων των ανθρώπων ανεξάρτητα από τη φυλή, το χρώμα, το φύλο, την εθνική καταγωγή ή το εισόδημα σε σχέση με την ανάπτυξη, την εφαρμογή και την επιβολή των περιβαλλοντικών νόμων, κανονισμών και πολιτικών».

Η έννοια της ΠΔ ταξίδεψε στη συνέχεια σε ολόκληρο τον κόσμο, ενέπνευσε πολλές άλλες ομάδες και αγώνες και ταυτόχρονα εμπλουτίστηκε από αυτές. Το Φόρουμ Δικτύωσης για την Περιβαλλοντική Δικαιοσύνη της Νότιας Αφρικής, για παράδειγμα, ορίζει την ΠΔ ως θέμα «κοινωνικού μετασχηματισμού με σκοπό την κάλυψη βασικών ανθρωπίνων αναγκών και τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής μας […]. Σε σχέση με τα ζητήματα του περιβάλλοντος και της κοινωνικής δικαιοσύνης, η περιβαλλοντική δικαιοσύνη προσπαθεί να αμφισβητήσει την κατάχρηση εξουσίας που οδηγεί τους φτωχούς ανθρώπους να υφίστανται τις συνέπειες της περιβαλλοντικής ζημίας που προκλήθηκε από την απληστία των άλλων».

Όπως επισημαίνει το δίκτυο της Νότιας Αφρικής, το περιβάλλον και τα κοινωνικά ζητήματα είναι αλληλένδετα ως αναπόσπαστα μέρη της κοινοτικής ζωής. Όπως συμβαίνει και με τις αστικές κοινότητες, πολλές αγροτικές κοινότητες των οποίων οι ζωές και τα μέσα βιοπορισμού έχουν πληγεί σοβαρά από την εξόρυξη, την αποψίλωση, τα φράγματα, τη βιομηχανική ρύπανση, τα πυρηνικά εργοστάσια κ.λπ., έχουν αγωνιστεί για δεκαετίες για τη διατήρηση των περιοχών τους. Οι αυτόχθονες κοινότητες σε δάση πλούσια σε νερά, ορυκτά ή πολύτιμο ξύλο είναι ένα ευρέως διαδεδομένο παράδειγμα. Αυτό συμβαίνει συχνά σε περιθωριοποιημένες περιοχές, όπου οι άνθρωποι έχουν λιγότερη δύναμη να αντιταχθούν ή οι φωνές τους ακούγονται λιγότερο και καταπνίγονται βίαια. Στο μεταξύ, η εξόρυξη φυσικών πόρων αυξάνεται δραματικά λόγω των υψηλών ποσοστών κατανάλωσης ενός μικρού μέρους του παγκόσμιου πληθυσμού (του λεγόμενου Παγκόσμιου Βορρά) και της συσσώρευσης των κερδών από τις πολυεθνικές εταιρείες.

Στο μεταξύ, η εξόρυξη φυσικών πόρων αυξάνεται δραματικά λόγω των υψηλών ποσοστών κατανάλωσης ενός μικρού μέρους του παγκόσμιου πληθυσμού (του λεγόμενου Παγκόσμιου Βορρά) και της συσσώρευσης των κερδών από τις πολυεθνικές εταιρείες. Έχει καταστεί σαφές πώς η περιβαλλοντική αδικία και οι παγκόσμιες ανισότητες αποτελούν δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Ενώ το 1% κατέχει σήμερα πάνω από το 48% του παγκόσμιου πλούτου, το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού κατέχει το 1%. Η ειρωνεία είναι ότι οι περιοχές με υψηλά ποσοστά περιβαλλοντικών ζημιών και ρύπανσης είναι επίσης αυτές που υποφέρουν περισσότερο από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, καθώς έχουν μείνει πιο ευάλωτες στη διάβρωση, τις πλημμύρες κ.λπ.

Daniela Del Bene – CeVi

Παραδείγματα Περιβαλλοντικής Αδικίας

Ακολουθούν πέντε παραδείγματα περιβαλλοντικής αδικίας που έχουν αντληθεί από τον Παγκόσμιο Άτλαντα Περιβαλλοντικής Δικαιοσύνης και Αντίστασης. Τα παραδείγματα αυτά παρατίθενται μαζί με μια σύντομη περίληψη της ισχύουσας εθνικής πολιτικής οικονομίας και του διεθνούς εμπορίου. Καταδεικνύουν ότι οι πτυχές αυτές είναι αλληλένδετες και τονίζουν τη σημασία της κατανόησης της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης τόσο σε τοπικό-κοινοτικό επίπεδο όσο και σε παγκόσμια κλίμακα, σε σχέση με το εμπόριο, την κλιματική αλλαγή, τη ρύπανση, την υγεία κλπ.

  • Υφαρπαγή γης και εμπόριο: Η Περιφέρεια Gambela στην Αιθιοπία είναι το επίκεντρο της προσπάθειας της κυβέρνησης να προσελκύσει ξένους επενδυτές στον γεωργικό τομέα (κυρίως φυτείες ζάχαρης προς εξαγωγή) μέσω φοροαπαλλαγών, αφορολόγητων εισαγωγών μηχανημάτων, εύκολων τραπεζικών δανείων, φθηνής ηλεκτρικής ενέργειας και νερού από το αμφιλεγόμενο φράγμα Gibe ΙΙΙ. Εδώ, το 42% της συνολικής έκτασης είτε προωθείται ή έχει ήδη δοθεί σε επενδυτές. Αυτό οδηγεί στην αποψίλωση των δασών και τον εκτοπισμό χιλιάδων ανθρώπων μέσω του εκφοβισμού και της βίας.
  • Αγρο-τοξίνες και υγεία: Το 1996 μια συγκεκριμένη ποικιλία διαγονιδιακής σόγιας, η Roundup Ready (RR), εισήχθη στην Αργεντινή από την εταιρεία Monsanto, η οποία έχει τον πλήρη έλεγχο της παραγωγής σόγιας στη χώρα, οδηγώντας σε μεγάλες περιοχές μονοκαλλιέργειας. Αυτή η ποικιλία Γενετικά Τροποποιημένου Οργανισμού είναι ανθεκτική σε ορισμένα ζιζανιοκτόνα (π.χ. Roundup), οπότε επιτρέπει τη χρήση περισσότερων φυτοφαρμάκων. Έτσι, η εισαγωγή της έχει προκαλέσει πολλά περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα, όπως μείωση της παραγωγής τροφίμων για την εγχώρια αγορά, μετατόπιση των αγροτών από την ύπαιθρο και μαζική χρήση εξαιρετικά δηλητηριωδών αγρο-τοξινών που εξαπλώνεται με τους αεροψεκασμούς και την εκτεταμένη αποψίλωση.
  • Υδροηλεκτρικά φράγματα και κρατική βία: Το έργο του Φράγματος Ilisu είναι μέρος του Προγράμματος για τη Νοτιοανατολική Ανατολία στην τουρκική περιοχή του Κουρδιστάν, με 1.200 MW εγκατεστημένης χωρητικότητας. Η δεξαμενή του θα βυθίσει περίπου 300 km2 γης στην κοιλάδα του Τίγρη, περιλαμβάνοντας αρχαιολογικούς χώρους και πόλεις. Η κοινωνία των πολιτών και οι κουρδικές κοινότητες διαμαρτύρονται για τις σοβαρές επιπτώσεις της κατασκευής του φράγματος, αλλά η κεντρική κυβέρνηση δεν ακούει και καταστέλλει βίαια τις διαμαρτυρίες.
  • Υποδομές μεταφορών και κινητοποίηση: Ο σιδηρόδρομος υψηλής ταχύτητας Τορίνο-Λυών (TAV) είναι μια προγραμματισμένη σιδηροδρομική γραμμή 220 χλμ/ώρα που θα συνδέει τις δύο πόλεις, καθώς και τα ιταλικά και γαλλικά σιδηροδρομικά δίκτυα υψηλής ταχύτητας. Το έργο αποτέλεσε πηγή έντονης κριτικής τόσο για τις επιπτώσεις του σε ένα τόσο ασταθές έδαφος, όσο και για ενδεχόμενη διαφθορά πίσω από αυτό. Το κίνημα NO TAV μάχεται επίσης για μια αλλαγή στις πολιτικές μεταφορών, αλλά έχει συναντήσει σοβαρή στρατιωτικοποίηση γύρω από την περιοχή κατασκευής, ενώ πολλοί ακτιβιστές έχουν συλληφθεί.
  • Εξόρυξη πετρελαίου, ανθρώπινα δικαιώματα και ρύπανση: Το πετρέλαιο αποτελεί την κύρια πηγή εσόδων για τη Νιγηρία. Η εμπορική εκμετάλλευση του αργού πετρελαίου ξεκίνησε το 1958 και από τότε δεν έχει υπάρξει ειρήνη στην περιοχή. Το περιβάλλον, το έδαφος και το νερό είναι μολυσμένα χωρίς περιβαλλοντική αποκατάσταση και ελάχιστη ή καθόλου αποζημίωση για την καταστροφή των μέσων επιβίωσης. Σύμφωνα με την έκθεση του 2011 του Προγράμματος Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP), η πετρελαϊκή εταιρία Shell, μια από τις μεγάλες επιχειρήσεις που συμμετέχουν, απέτυχε να τηρήσει τους ίδιους τους κανονισμούς της, ενώ δεν πληρούσε ούτε τους εθνικούς κανονισμούς. Καρκινογόνες ουσίες βρέθηκαν σε υδάτινες μάζες 800 φορές πάνω από τα πρότυπα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Ως αποτέλεσμα, οι πετρελαιοπηγές έχουν γίνει μια αλληγορία για την απρόκλητη περιβαλλοντική λεηλασία από τις πολυεθνικές πετρελαϊκές εταιρείες. Ωστόσο, οι συναφείς περιβαλλοντικές επιπτώσεις συχνά εξωτερικεύονται στη διαδικασία παραγωγής, οδηγώντας σε συγκρούσεις, βία και εξωδικαστικές εκτελέσεις.

Daniela Del Bene – CeVi